Վանի թագավորության պետական կառավարման համակարգը և բանակի կազմը

Վանի թագավորությունը հինարևելյան տիպի բացարձակ միապետություն էր: Պետության գլուխը թագավորն էր, իշխանությունն անսահմանափակ էր և ժառանգական` հորից ավագ որդուն: Թագավորը համարվում էր գերագույն աստված Խալդիի ներկայացուցիչը երկրի վրա և իր գործերը կատարում էր նրա անունից:

Թագավորին կից գործում էր Ավագների խորհուրդը, որի մեջ մտնողները համարվում էին արքայի « խորհրդականներ»: Պետությունը բաժանված էր խոշոր մարզերի, որոնք կառավարվում էին արքունի կառավարիչների կողմից:

Բանակ: Կառավարման համակարգին զուգահեռ նաև փոխվեց բանակը: Դեռևս Իշպուինիի և Մենուայի օրոք սկսվել էր աշխարհազորի փոխարինումը արհեստավարժ զինվորականությամբ: Ռուսա Ա-ի օրոք առանձնացվեց «արքայական գունդը», ձևավորվեցին «մարզային զորքեր»: Բանակը կազմված էր հետևակից, հեծելազորից և մարտակառքերից: Այն բաժանված էր երեք հազարանոց գնդերի, որոնք իրենց հերթին կազմված էին 50- ական զինվորից բաղկացած վաշտերից:

Զորքի գերագույն հրամանատարը արքան էր: Պատերազմի ժամանակ նրան օգնում էին առաջին և երկրորդ սպարապետերը: Հիշատակվում են նաև գնդապետեր, հարյուրապետեր, հիսնապետերև տասնապետեր:

Սոցիալական քնարերգություն. Ֆրիկ

Ֆրիկի մասին կենսագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել: Նրա ստեղծագործություններից ենթադրվում է, որ Ֆրիկը ծնվել է 13-րդ դարում թաթար-մոնղոլների արշավանքների ժամանակ: Սկզբում ապրել է բարեկեցիկ կյանքով, ապա գերի է ընկել թաթարների ձեռքը, զրկվել ունեցվածքից և ընտանիքից:Կենսագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել. հայտնի են միայն հոր և հորեղբոր անունները՝ Թագվոշ և Դոդոնա։ Ֆրիկի քերթվածքներում եղած որոշ անուղղակի տվյալներից ենթադրվում է, որ ծնվել է մոնղոլների Հայաստան կատարած արշավանքների սկզբներում։ Հավանաբար գերի է ընկել մոնղոլների ձեռքը, ապա փրկագնով ազատվել։ Եղել է հարուստ, սակայն հետագայում մասասչիներից (մոնղոլերեն՝ բանակին հանդերձանք, ձի, զենք մատակարարողներ) մեկի ընկերակիցը դառնալով՝ սնանկացել է, ընկել ծանր պարտքերի տակ։ Դրա համար էլ նրանից խլել էին իր ընտանիքը։ Ծերության հասակում թշվառ ու մենակ է եղել։ Ցանկացել է վանք մտնել, վանական դառնալ, սակայն պարզ չէ արդյոք նա արել է այդ քայլը։

Ֆրիկ նշանակում է կրակի վրա այրված դեռահաս ցորեն:Ֆրիկից պահպանվել են մոտ հինգ տասնյակ բանաստեղծություններ, որոնց մեծ մասը հայտնաբերել, հավաքել և հրատարակության է պատրաստել Տիրայր Վարդապետը: Ֆրիկը գրել է ժողովրդին հասկանալի պարզ ու հստակ լեզվով։

Մէկն ի պապանց պարոնորդի,

Մէկն ի հարանց մուրող լինի.

Մէկին` հազար ձի ու ջորի,

Մէկին` ոչ ուլ մի ոչ մաքի:

Մէկին` հազար դեկան ոսկի,

Մէկին` ոչ փող մի պղնձի.

Մեկին` հազար հատ մարգարիտ,

Մէկին` ոչ ուլնիկ մի ապակի:

Մէկին` հազար գառնով մաքի,

Մէկին` ոչ մէկ չորքոտքնի.

Մէկին` բեհեզ և ծիրանի,

Մէկին`բրդէ շալ մի չանկնի:

Մէկին` ատլաս և ղրմզի,

Մէկին` շապիկ մի չի հասնի.

Մէկին` հարամն յաջողի,

Մեկին`հալան կորուսի:

 

Հնդեվրոպական նախահայրենիքը

Ժաղավուրդների ու լեզուների առաջացման հարցը միշտ էլ հետաքրքրել  է մարդկությանը: Ժամանակից հիտության մեջ կա համեմետական լեզվաբանություն, որից էլ պարզ է դառնում, որ նախապատմական ժամանակներում ներկայիս ժողովուրդների նախնիները կազմել են մեծ ընտանիքներ: Դրանք գիտության մեջ կոչվեցին «մայր ժաղավուրդներ», իսկ նրանց զբաղեցրած տարածքները` «նախահայրենիքներ»:

Հայերն ունեն հնդեվրոպական ծագում, այսինքն` մի շարք այլ ժաղավուրդների նախնիների հետ ունեն ազգակցություն: Այն այսօրվա գիտության մեջ կոչվում է « հնդեվրոպական մայր ժաղավուրդ»: Լեզվաընտանիքի անվանակոչումը պայմանավորված է դրան պատկանող ժողովուրդների տարածվածությամբ (Հնդկաստանից մինչև Եվրոպա): Հնդեվրոպական հայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն էր: Աշխարհի ամենաբազամդամ լեզվաընտանիքն է: Հնդեվրոպական մայր լեզվից են առաջացել ռոմանական, գերմանական, սլավոնական, իրանական և այլ լեզվաճյուղեր:

Ֆրիկ

Կենսագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել. հայտնի են միայն հոր և հորեղբոր անունները՝ Թագվոշ և Դոդոնա։ Ֆրիկի քերթվածքներում եղած որոշ անուղղակի տվյալներից ենթադրվում է, որ ծնվել է մոնղոլների Հայաստան կատարած արշավանքների սկզբներում։ Հավանաբար գերի է ընկել մոնղոլների ձեռքը, ապա փրկագնով ազատվել։ Եղել է հարուստ, սակայն հետագայում մասասչիներից (մոնղոլերեն՝ բանակին հանդերձանք, ձի, զենք մատակարարողներ) մեկի ընկերակիցը դառնալով՝ սնանկացել է, ընկել ծանր պարտքերի տակ։ Դրա համար էլ նրանից խլել էին իր ընտանիքը։ Ծերության հասակում թշվառ ու մենակ է եղել։ Ցանկացել է վանք մտնել, վանական դառնալ, սակայն պարզ չէ արդյոք նա արել է այդ քայլը։

Ֆրիկից պահպանվել են մոտ հինգ տասնյակ բանաստեղծություններ, որոնց մեծ մասը հայտնաբերել, հավաքել և հրատարակության է պատրաստել Տիրայր Վարդապետ: Ֆրիկը գրել է ժողովրդին հասկանալի պարզ ու հստակ լեզվով։

Մէկն ի պապանց պարոնորդի,

Մէկն ի հարանց մուրող լինի.

Մէկին` հազար ձի և ջորի

Մէկին` ոչ ուլ մի, ոչ մաքի:

Մէկին` հազար դեկան ոսկի,

Մէկին` ոչ փող մի պղինձ.

Մէկին` հազար հատ մարգարիտ,

Մէկին` ոչ ուլիկ մի ապակի:

Մէկին` հազար գառնով մաքի,

Մէկին` ոչ մէկ չորքոտքնի.

Մէկին` բեհեզ և ծիրանի,

Մէկին` բրդե շալ մի չանկնի:

Մէկին` ատլաս և ղրմզի,

Մէկին` շապիկ մի չի հասնի.

Մէկին` հարամն յաջողի,

Մէկին` հալալն կորուսի:

Գոյակնի թիվը, Կազմությունը, Օրինաչափություններ

Տուն, շուն, գիրք, աչք, ձեռք — տներ, շներ, գրքեր, աչքեր, ձեռքեր:Միավանկ բառերի հոգնակի թիվը կազմվում է -եր հոգնակերտ մասնիկով:

Գնդակ, մեքենա, սեղան, աթոռ — գնդակներ, մեքնաներ, սեղաններ, աթոռներ:Բազմավանկ բառերի հոգնակի թիվը կազմվում է -ներ հոգնակերտ մասնիկով:

Մուկ — մկներ

ձուկ — ձկներ

եզ — եզներ

գառ — գառներ

բեռ — բեռներ

մատ — մատներ

նուռ — նռներ

դուռ — դռներ

ծունկ — ծնկներ

ռոս — ռուսներ

հարս — հարսներ

Գրաբարւմ մի խումբ միավանկ բառեր ունեցել են -ն վերջնահնչյունը: Այդ բառերը հոգնակիի կազմության և բառակազմության ժամանակ, -ն վերջնահնչյունը վերականգնթւմ են` բեռ — բեռներ — բեռնատար — բեռնակիր:

Ազատության օր, բարձունքի հաղթահարում

Ազատության օրը  որոշոցինք նշել  յուրահատուկ ձեվով։Գնացին Փոքրիկ Անի բայց մինչ տեղ հասնելը փորձեցինք բարձրանալ Մեծեփ սարը։ Բարձրունքից երևում էր Սևանը իր ողջ գեղեցկությամբ ուղղակի խոսքրերով անհնար է բացատրել ինչպիսի տեսարան էր բացվում այդ բարձրունքից այնքան գեղեցիկ էր այտ տեսարանը,որ չէինք ցանկանում գնալ։Շատերց լսել է20180923_124002ի , որ Փոքրիկ Անին շատ գեղեցիկ վայր է, երբ հասանք տեղ ամեն ինչ այնքան գեզեցիկ էր այնքան հեքիատային էր ամեն ինչ:Երեկոյան խառույկ վառեցինք նստեցինք կրակի շուրջ երգեցինք,ասմունքեցինք և շուրջպար բռնեցինք պարեցինք մեր սիրելի պարերից մեկը Կարնո քոչաին  հետո նստեցինք մի քից զրուցեցինք նայելով աստղազարդ երկնքին։Առավոտյան արթնանալուց հետո հավաքեցինք մեր իրերը և տխրեցինք քանի որ ցանկանում էինք ևս մի քանի օ20180922_203149ր անցկացնել Սևանի ափին։

Ճայերը

Այս պատմությունը վկայում է այն մասին, որ այս օր էլ դեռ կան ապերախտ երեխաներ, որոնք մոռանում են իրենց ծնողներին և թողնում նրանց մենության մեջ: Բայց ծերունին ուժեղ գտնվելեվ կարողացավ հաղթահարել մենությունը և փորձեց այդ բացը լրացնել ճայեր միջոցով: Ճայերը դարձել էին նրա զավակները և նա նույնքան տխրում էր ճայերի կորստից, որքան իր սեփակքն զավակների կորստից: Այս պատմությունը մենության մասին էր, թե որքան դժվար է առանց հարազատի և որքան մարդը ունի դրա կարիքը, մանավանդ ծերության մեջ: